CEISTEANNA COITIANTA
1. Cén fáth a bhfuil an DTEL agus an DTEN á n-athfhorbairt?
Tá trialacha scagthástála agus diagnóiseacha luathlitearthachta (DTEL) agus luathuimhearthachta (DTEN) an FTO thart ar 15 bliana d’aois anois. De ghnáth éiríonn trialacha níos éasca dá fhad a bhíonn siad in úsáid, de réir mar a théann daoine i dtaithí ar an ábhar. Is eol dúinn freisin, ó forbraíodh na trialacha reatha, go bhfuil ardú tagtha ar an meán-aois ag a dtosaíonn leanaí ar scoil. Sa bhreis air sin, tá feabhas i gcoitinne tagtha ar chaighdeáin litearthachta agus uimhearthachta i mbunscoileanna na hÉireann. Agus na fíricí seo á gcur le chéile, is dócha nach bhfuil na trialacha atá ar fáil faoi láthair, a úsáideann daonra roimhe seo mar phointe tagartha, ag aithint anois na daltaí go léir ar chóir a thabhairt faoi deara mar leanaí go bhféadfadh baol deacrachtaí litearthachta/uimhearthachta a bheith acu.
In 2023, rinne an FTO suirbhé ar mhúinteoirí a raibh úsáid bainte acu as na trialacha reatha. Cé go raibh an t-aiseolas dearfach ar an iomlán, d’aithin múinteoirí roinnt riachtanas agus mianta do leagan na dtrialacha amach anseo, lena n-áirítear:
- Gur cheart trialacha a fhorbairt i nGaeilge agus i mBéarla.
- Go mbeadh foirmeacha comhthreomhara de na trialacha scagthástála ar fáil, chun cóipeáil a íoslaghdú agus chun tionchair chleachtaidh a íoslaghdú nuair is gá leanbh a aththástáil.
- Go gcuirfí ábhair fheabhsaithe ar fáil chun torthaí trialacha agus moltaí gaolmhara a chur in iúl do thuismitheoirí/chaomhnóirí maidir leis an aoisghrúpa seo.
- Go léireodh trialacha curaclaim reatha, go mbeidís tarraingteach agus mealltach do leanaí, agus go léireodh siad daonra na scoileanna sa lá atá inniu ann.
Agus na trialacha á n-athfhorbairt, tá sé mar aidhm ag an FTO uirlisí a chruthú atá cothrom le dáta, a chomhlíonann na riachtanais agus na mianta sin, a ailíníonn leis na curaclaim reatha, atá tarraingteach agus mealltach do leanaí, agus a léiríonn daonra éagsúil na seomraí ranga sa lá atá inniu ann. Baileofar aiseolas ó leanaí agus ó mhúinteoirí tar éis an treoirstaidéir agus cinnteofar go léireofar a nglór sa phróiseas forbartha ina dhiaidh sin.
2. Cén fáth ar iarradh ar mo scoil páirt a ghlacadh sa treoirthionscadal?
Is é príomhchuspóir treoirstaidéir a sheiceáil cibé an oibríonn míreanna tástála (ceisteanna) go maith. Mar shampla, an bhfuil siad ró-dheacair/ró-éasca? An dtugann siad eolas maith dúinn maidir le cibé an bhfuil inniúlacht iomlán ard nó íseal ag leanbh sa tógán a ndearnadh measúnú air? An bhfuil débhríochtaí nach rabhthas ag súil leo i bhfrása na míreanna? An mbíonn grúpaí difriúla leanaí ag idirghníomhú go héagsúil leis na míreanna – mar shampla, an bhfuil míreanna áirithe ann a thugann buntáiste díréireach do chailíní thar bhuachaillí nó a mhalairt?
De ghnáth, ní oibríonn roinnt áirithe míreanna tástála ar an mbealach a bhí i gceist. Dá bhrí sin, déanaimid níos mó ábhar a thriail ná mar a bheidh de dhíth orainn ionas gur féidir linn na míreanna is lú atá úsáideach a scrios.
Chun eolas iontaofa a fháil faoi na míreanna, ní mór dúinn líon suntasach leanaí a bheith ar fáil chun freagairt do gach mír. Lena chinntiú go n-oibríonn na míreanna ar an mbealach céanna thar chomhthéacsanna éagsúla, ní mór dúinn a chinntiú freisin go bhfuil na leanaí seo ionadaíoch go cuí ar an spriocdhaonra.
Agus na rudaí seo san áireamh, tarraingíodh sampla randamach de 100 scoil phíolótacha (50 scoil lán-Ghaeilge agus 50 scoil Bhéarla), do scoil san áireamh. Mar aon le meán teagaisc, cuireann an sampla píolótach san áireamh tréithe ag leibhéal na scoile lena n-áirítear stádas DEIS, inscne, méid na scoile, agus (do na scoileanna lán-Ghaeilge) cibé an bhfuil scoil lonnaithe i gceantar Gaeltachta nó an scoil lán-Ghaeilge í. Tá dáileadh geografach leathan ag an sampla freisin, agus tá formhór na gcontaetha in Éirinn san áireamh.
Tá súil againn go nglacfaidh do scoil páirt sa staidéar mar braitheann bailíocht na sonraí i bpáirt ar ionadaíochas an tsampla leanaí a dhéanfaidh an triail.
3. Cad atá i gceist le ról an teagmhálaí scoile?
Is ball d’fhoireann na scoile an teagmhálaí scoile a bhíonn i dteagmháil leis an FTO faoin treoirstaidéar. Beidh na nithe seo a leanas i gceist lena ról:
- Liosta na ndaltaí sa rang/sna ranganna samplála a sholáthar (Márta).
- Breathnú ar sheimineár gréasáin ar líne faoi na trialacha nua agus conas iad a riar, agus an fhoghlaim a roinnt le comhghleacaithe de réir mar is gá (Aibreán).
- Ábhair tástála a fháil ón FTO, iad a sheiceáil, agus iad a stóráil go slán (Bealtaine agus Meán Fómhair).
- Litreacha a chuireann an FTO ar fáil a dháileadh ar thuismitheoirí/chaomhnóirí, aon duillíní aistarraingthe a bhailiú, agus an FTO a chur ar an eolas faoi aistarraingtí (Bealtaine agus Meán Fómhair).
- Riar na dtrialacha scagthástála agus diagnóiseacha a phleanáil agus a chomhordú (Bealtaine-Meitheamh agus Meán Fómhair-Deireadh Fómhair).
- Nuair a chomhaontaítear é le scoileanna áirithe, cuairteanna FTO a éascú chun breathnú ar thástáil agus chun aiseolas faoi na trialacha a bhailiú ó leanaí agus ó mhúinteoirí (Bealtaine-Meitheamh agus Meán Fómhair-Deireadh Fómhair).
- Na hábhair tástála go léir a bhailiú agus iad a chur ar ais chuig an FTO ag baint úsáide as an lipéad postais a soláthraíodh (Bealtaine-Meitheamh agus Meán Fómhair-Deireadh Fómhair).
- A bheith i dteagmháil leis an FTO i rith an ama de réir mar a eascraíonn ceisteanna do cheachtar páirtí.
4. Conas a roghnaítear ranganna le bheith páirteach?
San Fhoirm Rannpháirtíochta atá ar fáil anseo, iarrtar ort na rang-ghrúpaí Naíonáin Shinsearacha i do scoil a liostú trí aitheantóir ranga atá intuigthe duitse (m.sh. Rang Bhríde / An Seomra Buí) agus an líon daltaí sa rang a chur ar fáil.
Má tá níos mó ná rang-ghrúpa amháin agat ag an ngrádleibhéal seo, tá sé de rogha agat a chur in iúl arbh fhearr leat go ndéanfaí an dá rang-ghrúpa a thástáil seachas rang amháin.
I ngach scoil rannpháirteach, déanfar rang-ghrúpa amháin nó (i gcúpla cás) dhá rang-ghrúpa a shampláil go randamach. Cuirfear in iúl duit faoi an rang/na ranganna samplacha i mí an Mhárta agus iarrfar ort sonraí na ndaltaí a chur ar fáil ag an bpointe sin.
5. An féidir daltaí a dhíolmhú ó na trialacha?
Is féidir. Is féidir daltaí a dhíolmhú mura bhfuil ar a gcumas, i dtuairim ghairmiúil fhoireann na scoile, dul i ngleic go ciallmhar leis an triail scagthástála toisc míchumas, agus/nó gan ach taithí an-teoranta acu ar theanga na trialach.
6. Cad atá i gceist le riar na dtrialacha?
Trialacha scagthástála – le riar ar ghrúpaí beaga daltaí (8 nó níos lú)
- Tá dhá chuid sa triail scagthástála don litearthacht, a riartar dhá lá i ndiaidh a chéile:
- Lá 1: Teanga ó bhéal (síltear gur thart ar 30 nóiméad an t-am riaracháin).
- Lá 2: Léamh (meastar gur thart ar 60 nóiméad an t-am riaracháin, ach tabhair faoi deara go bhfuil sos san áireamh). Más fearr, is féidir é seo a riar thar Lá 2 agus an tríú lá, Lá 3.
- Tá dhá chuid sa triail scagthástála don uimhearthacht (meastar gur thart ar 20 nóiméad an t-am riaracháin do gach cuid). Is féidir na codanna a riar ar an lá céanna, le sos 15 nóiméad ar a laghad. Is féidir leis an sos a bheith níos faide, ag brath ar chomhthéacs an tseomra ranga. Mar mhalairt air sin, is féidir an dá chuid a riar dhá lá i ndiaidh a chéile.
Trialacha diagnóiseacha – a riartar ina n-aonar (do dhaltaí áirithe amháin)
- Meastar gur thart ar 50-60 nóiméad a thógfaidh sé an triail dhiagnóiseach don litearthacht a riar. Is féidir é a thabhairt le sosanna breise nó thar roinnt laethanta más fearr (m.sh. má bhíonn deacracht ag an leanbh aird a choinneáil).
- Meastar gur thart ar 50-60 nóiméad a thógfaidh sé an triail dhiagnóiseach don uimhearthacht a riar, sosanna san áireamh. Ar nós na litearthachta, áfach, is féidir é a riar le sosanna breise nó thar roinnt laethanta.
7. An bhfuil an t-ábhar céanna sna trialacha Gaeilge agus Béarla?
Déanann na trialacha litearthachta Gaeilge agus Béarla measúnú ar na snáitheanna agus na torthaí foghlama céanna agus tá siad mórán mar an gcéanna ó thaobh struchtúir de. Tá ábhar éagsúil iontu, áfach, a léiríonn na bealaí sonracha a gcuirtear scileanna litearthachta i bhfeidhm i dteanga na trialach.
Tá an t-ábhar céanna i nGaeilge agus i mBéarla sna trialacha uimhearthachta – .i. aistriúcháin dhíreacha atá iontu.
8. Cén teanga ina mbeidh na trialacha treoirthionscadail do mo scoil?
Iarrtar ort na trialacha píolótacha a riar i dTeanga 1 do scoile. I scoileanna Gaeltachta agus i nGaelscoileanna, b’fhéidir go bpléifear leat an rogha maidir le roinnt riaradh leantach ar na trialacha Béarla freisin. Bheadh sé seo luachmhar mar chuideodh sé linn tuiscint a fháil ar an gcaoi a bhféadfadh leanaí dátheangacha idirghníomhú ar bhealach difriúil leis na trialacha sa dá theanga atá acu.
Má tá imní ort faoi riar na dtrialacha i T1 do scoile, déan teagmháil le foireann Forbartha ár dTrialacha (féach Ceist 14 do na sonraí teagmhála).
9. Cé a cheartóidh na trialacha treoirthionscadail?
Déanfaidh an Foras Taighde ar Oideachas na trialacha treoirthionscadail a scóráil. Níl aon dualgas ar mhúinteoirí i scoileanna rannpháirteacha aon cheann de na trialacha seo a cheartú.
10. An bhfaighidh mé torthaí do mo dhaltaí?
Toisc go bhfuil na trialacha ag céim phíolótach agus nach bhfuil an t-ábhar iontu críochnaithe go fóill, ní bheidh ar ár gcumas torthaí aonair a sholáthar do na daltaí. Mar sin féin, cuirfimid roinnt sonraí comhiomlánaithe ón treoirthionscadal ar fáil do na scoileanna rannpháirteacha – mar shampla, cé chomh deacair agus a bhí na míreanna tástála ar an iomlán, ar an meán.
Táímid go mór faoi chomaoin ag scoileanna as a bhflaithiulacht páirt a ghlacadh inár dtreoirthionscadail, go háirithe ós rud é nach mbeidh torthaí aonair ar fáil. Mar chomhartha buíochais, tá leabhráin na dtrialacha scagthástála á dtairiscint in aisce againn do do scoil sa dá ábhar a luaithe a bheidh na trialacha sin ar fáil (2026 a shíltear).
11. Conas a chuirtear in iúl do thuismitheoirí faoi na treoracha?
Nuair a chuirtear na hábhair tástála chuig do scoil, beidh litir do thuismitheoir/chaomhnóir gach linbh san áireamh. Iarrfar ar an teagmhálaí scoile a chinntiú go ndáilfear na litreacha seo seachtain ar a laghad roimh an triail. Míneoidh an litir cuspóir an staidéir, déanfar cur síos ar an gcaoi a n-úsáidfear sonraí a leanaí, agus beidh meicníocht ar fáil do thuismitheoirí/chaomhnóirí chun a leanaí a tharraingt siar ón staidéar más mian leo é sin a dhéanamh. Is féidir leo é seo a dhéanamh trí dhuillín aistarraingthe a chomhlánú agus a sheoladh ar ais chuig an teagmhálaí scoile.
Díreofar tuismitheoirí ar fhaisnéis bhreise faoi bheartas cosanta sonraí an FTO ar shuíomh gréasáin an FTO, agus cuirfear línte teagmhála díreacha d’fhoireann Forbartha Tástála an FTO ar fáil dóibh ar eagla go mbíonn aon cheist acu.
12. Conas is féidir liom leabhráin tástála scagthástála in aisce a éileamh in 2026?
Nuair a sheolfar na trialacha nua in 2026 beidh leabhráin scagthástála DTEL agus DTEN saor in aisce á thairiscint againn do scoileanna atá páirteach sa treoirthionscadal, mar chomhartha buíochais. Agus an Fhoirm Rannpháirtíochta á comhlánú agat, feicfidh tú míniú ar na trialacha in aisce agus ceist, “Ar mhaith leat leas a bhaint as an tairiscint seo?” Roghnaigh ‘Ba mhaith’ chun a chinntiú go bhfuil uimhir rolla do scoile cláraithe chun na trialacha in aisce a fháil in 2026.
Beidh líon na leabhrán scagthástála DTEN agus DTEL a chuirfear ar fáil i ngach ábhar comhionann le líon na ndaltaí i do scoil a ndéanfar sampláil orthu don treoirthionscadail. Mar shampla, má ghlacann dhá rang le 20 dalta i ngach rang páirt sa treoirthionscadal, beidh tú i dteideal 40 leabhrán scagthástála DTEL agus 40 leabhrán scagthástála DTEN nuair a sheolfar na trialacha deiridh.
Má tá d’fhoirm curtha isteach agat cheana féin agus nár chuir tú tic leis an rogha chun leas a bhaint as trialacha in aisce, ná bíodh imní ort. Seol ríomhphost chugainn le do thoil ag development@erc.ie agus déanfar do rogha a nuashonrú.
13. Cathain a bheidh an DTEL agus DTEN nua réidh le húsáid ag scoileanna?
Tógann sé tamall fada trialacha a fhorbairt. Nuair a bhíonn an treoirstaidéir thart in 2024, déanfar ábhar na dtrialacha a bheachtú bunaithe ar mhíreanna staitisticí agus ar aiseolas ó dhaltaí agus ó mhúinteoirí. In 2025, beidh staidéar bailíochtaithe níos mó á dhéanamh againn ina gcuirfear na hionstraimí críochnaithe i láthair sampla ionadaíoch de dhaltaí náisiúnta ag na spriocghráid. Úsáidfear sonraí ón staidéar bailíochtaithe chun na scoithphointí a chinneadh a thabharfaidh le fios an meastar nó nach meastar go bhfuil leanbh i mbaol deacrachtaí in ábhar ar leith.
Tar éis an staidéir bhailíochtaithe, forbrófar lámhleabhair chríochnaithe agus treoracha ateangaireachta, lena n-áirítear ábhair mhínithe do thuismitheoirí. Táthar ag súil go gcuirfear na tástálacha ar fáil le húsáid san earrach 2026.
14. Cé lena rachaidh mé i dteagmháil chun tuilleadh eolais a fháil?
Tá baill na foirne DTEL-DTEN liostaithe thíos. Tá an seoladh ríomhphoist development@erc.ie ar fáil ag an bhfoireann ar fad, déantar monatóireacht air ó Luan go hAoine, agus de ghnáth freagrófar go pras é.
Tá roinnt ball foirne ar fáil chun glaonna a fhreagairt más fearr leat do cheist a phlé ar an nguthán – féach na huimhreacha atá liostaithe thíos. Go hiondúil, ba chóir duit dul i dteagmháil ar dtús le Helena Nic An Fhailí mar bhainisteoir an tionscadail.
Comhordú
Maoirsiú Tionscadail: Emer Delaney – 01 8065 238
Bainisteoir Tionscadail: Helena Nic An Fhailí – 01 8065 202
An Fhoireann Litearthachta An Fhoireann Uimhearthachta
Helena Nic An Fhailí (ag an uimhir thuas) Rachel Cunningham
Muireann Bergin Keishia Taylor – 01 8065 249
